Adrianna Gąsiorek - Polacy płacą za śmiech – historia kabaretu

Sondaże pokazują, że na rozrywce, jaką są kabarety Polacy nie oszczędzają. Lubimy śmiać się z polityków, innych narodów czy pewnych sytuacji. Podobno jeszcze nie dojrzeliśmy do śmiechu z nas samych i nie potrafimy patrzeć na siebie z dystansem.  

Czym zatem jest fenomen kabaretu i jaka jest jego historia?  

Kabaret- widowisko humorystyczno-satyryczne niewielkich rozmiarów z udziałem nielicznej grupy aktorów, wystawiane zazwyczaj w kawiarniach bądź małych salach. Spektakl kabaretowy składa się z szeregu drobnych numerów, niekiedy dużej wartości literackiej (…) łączonych w całość przez konferansjerkę. Genezy kabaretu można szukać już w bardzo odległych czasach, gdyż anonimowe piosenki o treści politycznej, żartobliwej, erotycznej, a także społecznej od wieków bawiły słuchaczy. Ponadto literatura kabaretowa należy do tzw. nurtu sowizdrzalskiego, czyli literatury opozycyjnej, ludowej, która była zwrócona przeciw stosunkom, obyczajom, kryteriom ocen, prawu i polityce oficjalnej.

Kabaret narodził się we Francji, dokładnie w Paryżu, w którym w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XIX wieku zaczęły powstawać tzw. kluby, skupiające ludzi sztuki. 

W takich miejscach, artyści mieli poczucie izolacji i swobody. Najbardziej licznym i głośnym klubem był klub Hydropatów mający swą siedzibę w Cafe Voltaire. Inne miejsce to Akademia założona przez Rudolpha Salisa, skupiające malarzy, rzeźbiarzy i poetów. Ów Salis wpadł na pomysł połączenia klubów z czego postał pierwszy kabaret przy Boulevard Rochechouart 84- Chat Noir. Spotkania uczestników polegały na debatowaniu, recytowaniu wierszy, śpiewaniu piosenek i pieśni ludowych. Celem kabaretu było poruszanie tematów politycznych, uświadomienie ludziom głupoty, wprawienie melancholików w dobry nastrój, demaskacja hipochondryków, oraz ukazanie filistrom (ludzie ograniczeni, o wąskich horyzontach) jasnej strony życia. Chat Noire przestał istnieć w 1896 roku, jednak pojawiły się inne. Między innymi La Militon, Divan Japonaise. Paryż wypracował kabaretową tradycję zakładającą wzajemną inicjatywę, oraz tworzenie i animowanie kabaretowych widowisk pisarzy, malarzy i rzeźbiarzy. Ponadto zainaugurował zwyczaj występowania na kabaretowych  estradach wybitnych aktorów. Zmierzch tradycji kabaretowej we Francji datuje się na 1900 rok.

Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte to czas, kiedy kabarety pojawiają się w Niemczech. I tutaj należy wymienić tzw. tingle- tangle, singenspielhallen oraz varietes. Miejsca te były odwiedzane przez rzemieślników, służbę domową , studentów i robotników.  Rozrywka polegała na słuchaniu niewybrednych kupletów wykonywanych przez śpiewaczki, występy żeńskich kapel oraz zapasy…kobiet. Podczas spotkań wszyscy obowiązkowo spożywali piwo. Datą przełomową w historii kabaretu niemieckiego jest 1901 rok. To wtedy właśnie Ernst Wollzogen założył Buntes Theater, piewszy uberbrettel, który miał być czymś wyższym artystycznie, skierowany do publiczności bardziej wyrafinowanej i wymagającej. Teksty artystów były przesycone parodią stylu współczesnej literatury, prowokacją obyczajową wobec filistra oraz erotyzmem. Kabaret ten przestał istnieć w 1902 roku.

W 1901 roku w Monachium powstał kabaret o nazwie Elf Scharfrichten ( Jedenastu Katów), którego założeniem były występy  na estradzie publiczności i przedstawienia o charakterze improwizowanym. Do nowości należała współpraca z rysownikami. Kaci do końca swej działalności utrzymali najwyższy poziom artystyczny wystąpień. Byli ostatnim kabaretem niemieckim w wielkim stylu. Swą działalność zakończyli w 1903 roku. 

Jeżeli mowa o Polsce to pomimo narastającej krytyki wobec kabaretów, zaczęły powstawać one w wielu miastach. I tak na przykład z Dzienników Marii Nałkowskiej możemy się dowiedzieć, że w 1902 roku uczestniczyła w posiedzeniach kabaretu Cezarego Jellenty. Ponadto istniał Klub Sowizdrzał. Spotkania uczestników odbywały się często i były przesycone dobrym nastrojem. Przejawem działalności artystycznej klubu były deklamacje wierszy własnych i cudzych, oraz dowcipne przemówienia. Kabaret miał bardzo duże ambicje artystyczne. Najstarszy kabaret krakowski nosił nazwę Odeonu, miał on jednak złą opinie. Mianowicie zarzucano mu niski poziom artystyczny. 

Pierwszym poważnym polskim kabaretem, który zaistniał głównie dzięki tekstom Tadeusza Boya-Żeleńskiego był Zielony Balonik. Kabaret ten powstał w 1905 roku, a jego nazwa pochodzi o zielonych baloników, które roznosił mały chłopiec w okolicach Cukierni Michalika. Właśnie to miejsce stało się oficjalną siedzibą kabaretu. Teksty Zielonego Balonika nie podlegały cenzurze. Członkowie występowali przeciw czemuś, i łączyli to z dużą dawką śmiechu. 

Kabaretowi twórcy łączyli funkcję rozrywkową z dydaktyczną, gdyż to uważali za istotę tej działalności. Nieco później spotkania kabaretu wiązały się ze swoistą symbiozą słowa i rysunku. Byli bowiem zatrudnieni rysownicy, którzy ilustrowali wydarzenia, tworzyli karykatury, satyryczne rysunki. 

Zielony Balonik był pierwszym kabaretem w Polsce, który trwale zapisał się w jej historii i wywarł wpływ na pojawienie się nowych. Inne przedwojenne formacje to między innymi: Kabaret Mariana Hemara, Wesoła Lwowska Fala, Cyrulik Warszawski, Momus, Morskie Oko, Picador czy Qui Pro Quo. 

W późniejszym czasie warto wspomnieć o literackiej Piwnicy pod Baranami czy telewizyjnym Kabarecie Starszych Panów. 

Obecnie w kraju działa bardzo wiele takich formacji, niestety często nie można mówić o wysokich walorach artystycznych ich działalności. Ciężko bowiem porównywać poetów i twórców ważnych dzieł, którzy w inteligentny sposób zajmowali się również sztuką rozrywkową z „facetem udającym babę w za ciasnym sweterku”. 

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *