Dymitr Smirniewski - Kooperatyzm – myśl społeczno-ekonomiczna Edwarda Abramowskiego

Pieniądz niech ci będzie sługą, a nie panem Ucz się, abyś nie był wołem roboczym, ale świadomym twórcą nowego życia Organizuj się, abyś nie był kupą lotnego piasku, lecz tamą przeciwko nawałnicy Bądź dobrym i sprawiedliwym i nie ustawaj w walce ze złem

Bądź mężnym, bo droga twoja daleka

Nie zapominaj nigdy o Polsce

Stanisław Thugutt

W ruchu nacjonalistycznym pojawiło się wiele poglądów ekonomicznych będących alternatywą względem liberalnego kapitalizmu i sowieckiej gospodarki planowej. Popularne są inspiracje korporacjonizmem, syndykalizmem, dystrybucjonizmem, są zwolennicy lewicowo zorientowanych rozwiązań gospodarczych typu demokratyczny socjalizm popierany przez strasserystów, są zwolennicy etatyzmu, są również zwolennicy rynkowo zorientowanych rozwiązań takich jak ordoliberalizm lub akcjonariat pracowniczy. Nacjonaliści inspirują się wieloma innymi rozwiązaniami ekonomicznymi, spośród których większość przychylnie patrzy na koncepcję spółdzielczości. Koncepcja ta posiada silnie zaznaczony polski akcent obecny w rozwijanej wśród myślicieli anglojęzycznych, francuskich i polskich myśli kooperatyzmu popularnego w kręgach polskiej przedwojennej lewicy niekomunistycznej.

Twórcą myśli kooperatyzmu w Polsce oraz jej głównym polskim ideologiem był Edward Abramowski, opracowywał ją posługując się warsztatem badawczym psychologa, filozofa, ekonomisty i socjologa. Podłożem społeczno-psychologicznym myśli Abramowskiego było ukształtowanie w duchu łączącym romatyczno-powstańcze dziedzictwo rodzinne z wpływem pozytywizmu nabytym przez wpływ wychowawczy Marii Konopnickiej, studia biologiczne i obserwację społeczną biedy. Poprzez Marię Konopnicką zawarł znajomości z wieloma działaczami I Proletariatu. Na przełomie lat 80’ i 90’ XIX wieku rozpoczął działalność w II Proletariacie i był jednym z założycieli Polskiej Partii Socjalistycznej. W tym okresie prowadził aktywizm polityczny jako działacz marksistowski. Pod koniec lat 90-tych XIX wieku zdystansował się od poglądów marksistowskich i zaczął rozwijać własną myśl ekonomiczną. Bazą dla jego myśli stał się mutualizm Proudhona i anarchosyndykalizm, zwłaszcza w wydaniu sorelowskim i Stanisława Brzozowskiego.

Kooperatyzm w myśli Abramowskiego za podstawę organizacji ekonomicznej społeczeństwa uznaje spółdzielnie będące formą zrzeszeń gospodarczych ludzi mających charakter egalitarny, dobrowolny i oddolny. Abramowski krytykuje etatyzm, a wraz z nim socjalizm państwowy, ponieważ według niego wszelkie rozwiązania państwowe wiążą się z powstawaniem skomplikowanych struktur narzuconych odgórnie, przyczyniających się do powstawania hierarchii oraz wykluczających dobrowolność relacji społeczno-ekonomicznych. Choć myśl Abramowskiego akcentuje wspólnotowy solidaryzm, kooperatyzm nie jest myślą kolektywistyczną, lecz wolnościową i indywidualistyczną. Podobnie jak libertarianizm zakłada zasadę nieagresji. Odrzucając biurokrację postuluje nie zniesienie własności prywatnej na drodze przymusu, lecz jej zrzeszenie w stowarzyszenia wytwórców. Koncepcja Abramowskiego, podobnie jak Stanisława Brzozowskiego ewoluowała od czystego anarchizmu w kierunku tzw. rzeczpospolitej kooperatywnej mającej być oddolnym ustrojem politycznym tworzonym od indywidualnych osób w kierunku kolejnych stopni zrzeszania się społeczeństwa w stylu umowy społecznej. Ustrój ten miał być systemem kreującym rzeczywistość przez jej głównych aktorów – obywateli bez ingerencji władz poza funkcją subsydiarną, arbitra i podmiotu zabezpieczającego umowy i normy prawne. Jest to forma „lewicowego minarchizmu”.

Myśl Abramowskiego kontynuowało przedwojenne Towarzystwo Kooperatystów, a wiele z elementów kooperatyzmu realizowanych było w praktyce przez przedwojenny polski ruch spółdzielczy, którego działalność przerwała niestety wojna oraz powojenna władza komunistyczna, która wypaczyła ideę spółdzielczości.

Czy kooperatyzm jest tylko utopią społeczno-ekonomiczną, czy realnym programem ekonomicznym? W ekonomii należy przede wszystkim zachować pragmatyzm, dlatego kooperatyzm nie powinien być przyjmowany dogmatycznie, jednak przykłady skutecznej spółdzielczości takie jak hiszpańska kompania Mondragon pokazują, że implementacja rozwiązań kooperatystycznych w pewnym stopniu jest realną możliwością. Należałoby to jednak zrobić zachowując pragmatyczną ocenę rzeczywistości oraz dostosowując ją do współczesnych uwarunkowań. Kooperatyzm wykazuje wiele podobieństw do innych koncepcji głoszonych przez nacjonalistów. Celem jest ustrój sprzyjający współpracy i realizacji interesów ekonomicznych Polaków, która może przyjąć formę rozwoju sieci spółdzielni pracy i innych spółdzielczych zrzeszeń społecznych. Przyszły program ekonomiczny nacjonalistów może być więc fuzją postulatów wielu koncepcji trzeciej drogi, spośród których jego elementem mogą być postulaty kooperatyzmu lub ich część.

Warto więc odświeżyć myśl Abramowskiego i w tym celu napisałem niniejszy tekst, który podsumowuję jednym słowem:

Społem!

Źródła:

  1. https://pl.wikipedia.org/wiki/Kooperatyzm
  2. https://pl.wikipedia.org/wiki/Edward_Abramowski
  3. https://kooperatyzm.pl/
  4. http://lewicowo.pl/
  5. https://en.wikipedia.org/wiki/Co-operative_economics

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *