Bartosz Tomczak - Badania nad obozem narodowym w Gminie Rogoźno w latach 1926- 1939, jako przykład kierunku badań nad lokalnymi strukturami obozu narodowego II RP

Poniższy krótki materiał, w moim zamyśle, jest próbą zdopingowania do badań nad lokalnymi strukturami polskiego obozu narodowego okresu międzywojennego. W wielu regionach Polski badania te są nadal niewystarczające bądź nie istnieją w ogóle, a świadomość społeczeństwa odnośnie drugiego największego prądu ideowego w II RP najczęściej zamyka się wokół półprawd, manipulacji bądź mitologii wykształconej przez lata propagandy komunistycznej.  W poniższej krótkiej analizie mojej pracy dt. historii ruchu narodowego w powiecie obornickim w latach 1926- 1939 postaram się przybliżyć możliwe kierunki i narzędzia pomocne w badaniu tejże tematyki.

Praca dt. ruchu narodowego z powiatu obornickiego jest pracą odkrywczą. Pole na które wkraczyłem leżało dotychczas ugorem. Jedyną wzmiankę
w dotychczasowej literaturze lokalnej możemy spotkać w „Dziejach Rogoźna”, które zaledwie w dwóch zdaniach opisuje przedwojenny ruch narodowy jako ten, który zasłynął z „krzykliwości”. Nieco bardziej bogato przedstawiają się zasoby Regionalnego Muzeum im. W. Dutkiewicz w Rogoźnie, na które składa się proporzec placówki Obozu Wielkiej Polski (OWP), mieczyki Chrobrego dwóch organizacji (należące do działacza Ludwika Koczorowskiego) oraz dobrze zachowane, należące do tej samej osoby legitymacje organizacyjne. Ponadto w formie spuścizny piśmiennej odnotowany został fragment z kroniki burmistrza Augustyna Smukalskiego dotyczący działalności Narodowej Organizacji Kobiet. [1] Powyższych kilka artefaktów jest niestety całą spuścizną długiej, żmudnej i owocnej pracy obozu narodowego na terenie Gminy Rogoźno. W skali powiatu sytuacja nie wygląda jednak lepiej. Temat ten nie istnieje w świadomości społeczeństwa ani historyków, ponieważ przez lata trwania Polskiej Republiki Ludowej był skrzętnie zakłamywany oraz wymazywany, mimo iż przed wojną na tych terenach prężnie i licznie działały placówki Obozu Wielkiej Polski, Koła Stronnictwa Narodowego (SN) oraz mniej liczne Obozu Narodowo Radykalnego (ONR), Związku Młodych Narodowców (ZMN), Stronnictwa Wielkiej Polski (SWP) czy Ruchu Narodowo Radykalnego Falanga (RNR Falanga). Warto zauważyć, że podobnie jak w skali Wielkopolski, tak i na terenie powiatu obornickiego struktury ruchu narodowego były tworzone przez miejscową elitę, czyli radnych, lekarzy, wykładowców akademickich, czy zasłużonych dla niepodległości obywateli (np. w Zarządzie Powiatowym Stronnictwa Narodowego zasiadał dr. B. Wysocki, jeden z organizatorów Powstania Wielkopolskiego w Rogoźnie, czy ksiądz kanonik Konrad Pomorski, także organizator Powstania Wielkopolskiego w Rogoźnie, zamordowany
w nieznanym miejscu przez Niemców w czasie II wojny światowej). Swoje wpływy narodowcy roztaczali także na wiele organizacji społeczno- kulturowych jak Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, Związek Hallerczyków, czy koła wiejskie i parafialne. Szczególną aktywnością
w działalności narodowej odznaczał się pobliski Ryczywół, w którym to struktury OWP były bardzo rozbudowane, niejednokrotnie sprawiając kłopoty swoimi wyczynami miejscowym władzom. Jest to jedyna miejscowość z której terenów mam nadzieję uzyskać relacje ustne do pracy. Według moich ustaleń na terenie Ryczywołu żyje rodzina jednego z liderów tamtejszego OWP, który był jednocześnie członkiem Zarządu Okręgu (ze względu na pandemię koronawirusa spotkanie zostało przełożone). Niestety jak w przypadku tego typu badań, które dla osoby nie mającej nigdy styczności z rzetelnymi opracowaniami, noszą one znamiona „kontrowersyjnych”, co skutecznie bądź zamyka drzwi lub dostęp do pamięci. W przypadku Rogoźna jednak pamięć tam po prostu nie istnieje. Ludzie, których wytypowałem na podstawie przedwojennych relacji, bądź wytworzonych w latach powojennych przez Urząd Bezpieczeństwa (UB) akt niestety nie znają historii swoich przodków, po których pamiątki nie istniały bądź zostały w latach 1945- 1981 zniszczone.

            Najbardziej pomocne w mojej pracy okazały się przeglądarki internetowe archiwów cyfrowych, poczynając przez Wielkopolską Bibliotekę Cyfrową, przez Federację Bibliotek Cyfrowych, po Cyfrowe Archiwum Biblioteki Jagiellońskiej. Ww. narzędzia były pierwszymi po jakie sięgnąłem na początku mojej pracy, ze względu na skany numerów przedwojennych gazet lokalnych, z których czerpałem gro materiału do pracy. Warto tutaj szczególnie wymienić jedną- Gazetę Wągrowiecką, pismo dla ziemi pałuckiej, dziennik który był wydawany
w Wągrowcu przez Kazimierza Bonowskiego (właścicielem praw skanów jest Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu). Nieoficjalnym tytułem gazety funkcjonujący w historiografii brzmi „Dziennik Rogoziński”, bądź „Dodatek Narodowy”, którego redaktorem był Gomólski
i Trella (oboje działacze struktur OWP placówka Wągrowiec oraz zarządu Okręgu OWP). Najczęściej gazeta ta składała się z 4, 5 stron, z których dwie ostatnie były poświęcone działalności ruchu narodowego, który obejmował oprócz Wągrowca także Rogoźno, Ryczywół, Murowaną Goślinę i Oborniki, a więc cały teren przedwojennego powiatu obornickiego. „Gazeta Wągrowiecka” okazała się nieocenioną pomocą w pracy, ponieważ na jej łamach opisywane było każde, nawet najmniejsze spotkanie OWP, SN, czy ZMN jak
i większe uroczystości oraz komunikaty o zbliżających się spotkaniach, adresy lokali
i liczebność miejscowych placówek i kół. [2] Z artykułów można było wyciągnąć nazwiska poszczególnych działaczy, zdarzeń z nimi związanych, spraw sądowych oraz relacji ze strać na linii narodowcy- sanacja. Około 70% numerów zawierało choć kilka zdań poświęconych tematyce narodowej. Co warto odnotować to fakt iż mimo przynależności organizacyjnej (OWP) gazeta ta nie ograniczała się do relacji związanych z tą tylko organizacją.
W perspektywie analizy badawczej cennym materiałem okazało się tło ówczesnych czasów opisane w wielu barwnych artykułach (relacje na linii narodowcy- Żydzi; narodowcy- inne mniejszości narodowe; narodowcy- inne organizacje; narodowcy- reszta społeczeństwa). Oczywiście na treści zawarte w „Gazecie Wągrowieckiej” koniecznie trzeba spojrzeć krytycznie, ponieważ zostały one wytworzone przez stronę zainteresowaną konkretnym przedstawieniem faktów, przez co są niejednokrotnie stronnicze. Kilkukrotnie pomocne
w weryfikacji wersji wydarzeń była konfrontacja z materiałami zawartymi min. w dzienniku pt. „Nasza Chodzież: dzienniku poświęconym obronie interesów narodowych na zachodnich ziemiach Polski” oraz „Gazecie Szamotulskiej: piśmie dla rodzin polskich powiatu szamotulskiego, obornickiego i międzychodzkiego”, które także obejmowały omawiany
w pracy teren. Z prasy dotyczącej przedmiotu pracy wymienić warto tą która znajduje się na stronach archiwum Federacji Bibliotek Cyfrowych, czyli dwutygodnik „Awangarda” (od 1932 roku miesięcznik); narodowy organ walki „Wielka Polska” (1934- 1936); pismo narodowe „Falanga (1936 – 1938); organ Stronnictwa Wielkiej Polski „Szczerbiec” (1934); oraz codzienne pismo narodowo- radykalne „Sztafeta” (1934, 1937) z której jednak numerów uzyskałem jedną informację dt. śmierci rogozińskiego działacza byłego OWP, ówcześnie ONR. W dalszej kolejności na kwerendę czekają roczniki (opozycyjnej wobec opcji narodowej) Gazetu Obornickiej : organu informacyjnego władz, urzędów państwowych i samorządowych (skany pochodzą z serwisu polona.pl). Serwis polona.pl jako zawierający sporo materiałów ulotnych i graficznych okazał się pomocny w redagowaniu strony „ideologicznej” ruchu narodowego, dostarczając skanów programów, instrukcji i broszur wytworzonych przez ruch narodowy. [3] To także z tego portalu pochodzą plakaty dt. zebrania SN w Rogoźnie, publicznego zebrania SN w Obornikach oraz plakat wyborczy obozu narodowego w Rogoźnie pt. „Rogoźno było i jest narodowe”.

            Kolejnym narzędziem z którego korzystałem przy pisaniu pracy była wyszukiwarka https://www.szukajwarchiwach.pl/ należąca do Archiwum Państwowego (AP). W zasobach AP znajdują się niezwykle cenne „Sprawozdania sytuacyjne miesięczne”, które zostały wytworzone przez Urząd Wojewódzki Poznański. Na powyższe składają się najczęściej około 100, bądź 150 stronnicowe sprawozdania miesięczne dt. sytuacji w całym województwie. Akta są podzielone na części, które omawiają sprawy związane z wszystkimi działającymi
w Wielkopolsce stronnictwami politycznymi i organizacjami. Można tam znaleźć wiele materiałów dt. struktur ruchu narodowego w powiecie obornicki oraz informacje związane z innymi organizacjami z którymi często krzyżowały się drogi narodowców. Minusem tego zbioru jest częsty brak określenia organizacji która jest opisywana, ponieważ wszystkie działające na terenie powiatu zostały wzięte w nawias określany jako „endecja” albo „ruch narodowy” (często to określenie stosowane jest w kierunku działaczy NPR „Prawica”). Szczególnie cenne są tu dane osobowe poszczególnych działaczy oraz statystyki, dzięki którym można oszacować nie tylko liczebność danych struktur ale i liczbę uczestników poszczególnych wydarzeń.

            Jeśli zaś chodzi o sprawy stricte związane ze strukturami powiatowymi Stronnictwa Narodowego odwołałem się do akt operacji pt. „Ośmiornica” rozpoczętej na początku lat 50 przez Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Obornikach. Akta sprawy określone jako ściśle tajne były sporządzane na rozkaz i do wiadomości Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, do kierownika Sekcji IV Wydziału III w Poznaniu. Operacja obejmowała rozpracowanie przeszło 300 działaczy różnego szczebla działających
w strukturach Stronnictwa Narodowego na terenie powiatu obornickiego. W aktach można znaleźć szczegółowe charakterystyki związane z przedwojenną oraz aktualną działalnością, adresy zamieszkania, wykonywany zawód oraz co najważniejsze stanowiska zajmowane
w strukturach SN w okresie przedwojennym. Szczegółowość akt jest wynikiem pozyskania do pracy operacyjnej członków przedwojennych struktur SN, z których wielu należało do władz Okręgu. Akta obejmują 49 stron. Kończące teczkę strony obejmują imiona i nazwiska działaczy SN którzy nadal zamieszkiwali teren powiatu obornickiego.

            Obóz narodowy w powiecie działał także w lokalnych strukturach samorządowych biorąc udział w wyborach samorządowych, co potwierdzają akta zdeponowane w AP
w Poznaniu z wykazem oraz deklaracjami poszczególnych działaczy, którzy ubiegali się o start w wyborach do Rady Miejskiej w Rogoźnie (akta obejmują 62 strony).

            Uzupełnieniem ogólnym materiałów zawartych w powyższych źródłach (chodzi tu
o uzupełniania imion, nazwisk, funkcji oraz podziału strukturalnego) jest praca Henryka Lisiaka pt. „Narodowa Demokracja w Wielkopolsce w latach 1918- 1939” (Poznań, 2006).
Z dalszej literatury przedmiotu stwierdziłem tylko wzmiankę dt. zajść antyżydowskich spowodowanych przez OWP w Ryczywole, która znajdowała się w książce autorstwa Wojciecha Muszyńskiego pt. „Duch młodych. Organizacja Polska i Obóz Narodowo Radykalny w latach 1934- 1944. Od studenckiej rewolty do konspiracji niepodległościowej” (Warszawa 2011).

            Ponadto analizie poddałem dzienniki uchwał i ustaw, w których znajdują się min. uchwały dt. delegalizacji struktur Obozu Narodowo Radykalnego w Rogoźnie i Gościejewie. Koniecznym w pracy jest przejrzenie większej ilości prasy lokalnej z tamtego okresu, ponieważ każda informacja jest warta złota, tym bardziej że na tą chwilę w historiografii nie ma ich prawie w ogóle.

            Pracę podzieliłem na rozdziały w których każdy opisywał konkretną organizację działającą na terenie każdej z gmin tworzących powiat obornicki. Ostatnim etapem poszukiwań było przejrzenie zasobu Instytutu Pamięci Narodowej, w którym znajdują się akta zawierające rozpracowywanie konkretnych osób związanych z ruchem narodowym w powiecie.

            Ze względu na pionierski charakter pracy wiele poszukiwań odbywało się „po omacku”, gdyż w wielu przypadkach nie ma 100% pewności o tym, że przeglądane akta będą zawierały jakiekolwiek przydatne materiały. Jednak uważam, że aby wyczerpać temat i należycie go opracować trzeba chwytać się każdego, nawet najmniejszego tropu, który może doprowadzić mnie do celu. Na powyższym przykładzie widać iż narzędzia do wstępnych badań „leżą u naszych stóp”, gdyż gros z nich jest dostępna w postacie skanów w internecie, od archiwów państwowych przez biblioteki cyfrowe po prasę lokalną. Na tą chwilę w większości przypadków w polskiej historiografii a szczególnie w debacie publicznej obowiązuje lewicowa narracja, która skutecznie fałszuje historię polityczną II RP, w tym obozu narodowego.

Nie chcemy naśladować, lecz pragniemy tak tworzyć, by naśladowali nas inni. Oto nasza zaborczość ideowa– Jan Korolec.

Bartosz Tomczak


[1] 14. XI. 1926 r. – Tutejsza Narodowa Organizacja Kobiet rozwinęła ożywioną działalność pod przewodnictwem dentystki panny Anastazji Grabusówny. Już przed 2 laty w roku 1925 postawiła Org. Kobiet własną listę wyborczą do wyborów Rady Miejskiej i przeprowadziła z swej listy 2 kandydatów do Rady. W roku bieżącym urządziła Organizacja K. 6 tygodniowe kursy gotowania, wypiekania ciast, tortów, konfitur, zaprawiania i konserwowania owoców, wytwór win wódek owocowych i.t.p. nauk gospodarstwa domowego Dotąd odbyły się 3 kursy z dobrym rezultatem, jednak obecne czynność wstrzymano dla braku kandydatek uczennic. Spodziewać należy, że zabiegliwość i wytrwałość przewodniczącej uwieńczone będą ostatecznie spełnieniem jej dążności, t.j. utworzeniem stałej szkoły gospodarczej dla dziewcząt, co jest tu ogólnem życzeniem. (Spisane zgodnie z oryginałem z „Kroniki od 1919” spisaną przez burmistrza okresu międzywojennego /1919-1939/ Augustyna Smukalskiego. Spisała Angelika Pilarska).

[2] Dla przykładu, temat organizacji struktur był nie raz poruszany podczas zebrania placówki: Dużo czasu poświęcono kwestji organizacji Młodych w okolicy. Na ten temat padły konkretne obowiązujące dla kierownictwa wskazania. Okazuje się, że ruch Młodych w Rogoźnie wzrasta z dnia na dzień. [za:] Z ruchu Młodych w Rogoźnie, „Gazeta Wągrowiecka”, nr. 35, r. 11, Dalej porozumiewano się co do ustalenia programu wycieczki do Parkowa, mającej się odbyć 26 bm. W dalszym ciągu uchwalono, że w dniu 29 bm. Zjadą się placówki obwodu do Rogoźna i zbiorą się o godz. 3-ciej, w Sali Hotelu Polskiego. [za:] Z zebrania Kierownictwa Obwodowego OWP, „Gazeta Wągrowiecka”, nr. 146, r. 12.

[3] Założenia statutowe i programowe SN, OWP i ONR oraz w ujęciu terenu Wielkopolski prace Michała Howorki, Jerzego Drobnika, Piestrzyńskiego, czy Mariana Seydy, czy instrukcja umundurowanie działacza OWP, na którą składała się jasna koszula (koloru piaskowego), pas skórzany, granatowe spodnie oraz czarne buty i granatowy beret. Dokładna instrukcja dotycząca ubioru była opublikowana w wydanym w Poznaniu Okólniku nr. 57b., który został udostępniony członkom organizacji.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *