Dymitr Smirniewski - Ruchy narodowe i niepodległościowe na obszarze Federacji Rosyjskiej. Historia i wybrane przykłady

W 2022 roku obserwujemy realne skutki polityki imperialistycznej Rosji, która pod pozorem „prześladowania Rosjan” dokonała agresji na Ukrainę realizując cel odbudowy Imperium Rosyjskiego. Establishment polityczny Rosji traktuje częściowy rozpad imperium moskiewskiego jako „krzywdę polityczną” mimo, że Federacja Rosyjska nadal okupuje znaczną część ziem przemocą odebranych dziesiątkom narodów, których część została poddana eksterminacji. Proces dekolonizacji obszaru imperium moskiewskiego został zatrzymany wraz ze zdławieniem czeczeńskiego ruchu niepodległościowego w drugiej wojnie czeczeńskiej. Ruchy narodowo-wyzwoleńcze są poddane brutalnej represji Kremla. Mimo to, jesteśmy w stanie zaobserwować ich aktywność. Dlatego warto poruszyć ten temat, ponieważ okupowane administracyjnie przez Rosję narody mając wspólnego przeciwnika, zagrażającego Polakom są naszymi naturalnymi sojusznikami.

Po rozpadzie Związku Radzieckiego głównymi regionami o nasileniu tendencji odśrodkowych Rosji były Kaukaz Północny i Idel-Ural położony na obszarze pomiędzy środkowym biegiem rzeki Wołgi, a środkowym pasmem Uralu. Do innych regionów o potencjalnej możliwości nasilenia tendencji niepodległościowych należą: region tzw. Rosyjskiej Północy (północno-zachodni obszar zamieszkały w dużej mierze przez rdzenną ludność ugrofińską); Step Pontyjski (obejmujący obszary zasiedlane przez poszczególne grupy Kozaków i Kałmuków); obszar Syberii (zwłaszcza Jakucja oraz obszary regionu ałtajskiego, do którego zaliczają się republiki Ałtaj, Chakasja, Tuwa i Buriacja). Poniższa mapa obrazuje przybliżone rozmieszczenie potencjalnych ruchów niepodległościowych w Federacji Rosyjskiej:1

Celem tego artykułu jest przybliżenie dążeń niepodległościowych narodów omawianych regionów i ocena ich potencjału.

I. Idel-Ural

Idel-Ural to region obejmujący republiki Mordwa, Mari El, Czuwaszję, Udmurcję, Tatarstan i Baszkortostan. Zamieszkały jest przez ludy tureckie (Tatarzy, Baszkirzy i Czuwasze) i ugrofińskie z podgrupy Finów wołżańskich (Maryjczycy, Mordwini dzielący się na podgrupy Erzja i Moksza) i permskich (Udmurci). Oprócz rodzimych wierzeń tureckich i ugrofińskich występującymi w regionie wyznaniami są prawosławie (wyznawane przez Mordwinów, Czuwaszy, Udmurtów i Maryjczyków) oraz islam sunnicki (wyznawany przez Tatarów i Baszkirów). Niepodległość regionu została zakończona w 1552 roku wraz z podbiciem przez państwo moskiewskie Chanatu Kazańskiego. 1 marca 1919 roku proklamowano państwo Idel-Ural składające się z narodów zamieszkujących region, na czele którego stanął Sadri Maqsudi Arsal. W podobnym czasie na terytorium Baszkirii powstał tymczasowy rząd Baszkortostanu, na czele którego stanęli Junus Bikbow i Sagit Murasow. Tendencje niepodległościowe zostały stłumione przez bolszewików w tym samym roku. Aspiracje niepodległościowe powróciły do regionu w okresie II wojny światowej. Wielu działaczy niepodległościowych z Idel-Uralu widziało w inwazji niemieckiej na ZSRR szansę na odzyskanie niepodległości. Aspiracje niepodległościowe zbiegły się z planami niemieckimi. Niemcy w planach rozczłonkowania ZSRR zakładali powołanie satelickiego państwa Idel-Ural lub zjednoczenie regionu z Azją Środkową w ramach Komisariatu Rzeszy Turkiestan. Wtedy zaczęła rodzić się współpraca i kolaboracja pomiędzy narodami regionu, a III Rzeszą. Na poziomie militarnym kolaboracja objawiała się w powstawaniu różnych jednostek Ostlegionen w składzie Wehrmachtu i Waffen-SS, z których największą był Legion Idel-Ural powstały w 1942 roku. Maksymalna liczba żołnierzy formacji osiągnęła 40 tysięcy żołnierzy. Jednym z żołnierzy Legionu był Musa Cälil, tatarski poeta. Polityczną organizacją Tatarów wołżańskich współpracującą z Niemcami w czasie wojny był Komitet Tatarski. Odrodzenie idei niepodległości regionu Idel-Uralu nastąpiło wraz z upadkiem ZSRR. Jedną z organizacji narodowych propagujących niepodległość całego regionu jest ruch Wolny Idel-Ural2 głoszący poglądy narodowo-demokratyczne. Wolny Idel-Ural popiera niepodległość wszystkich siedmiu narodów Idel-Uralu (Mordwini liczeni są osobno jako Erzja i Moksza) stowarzyszonych w organizacji międzynarodowej na kształt Unii Europejskiej. Na czele ruchu stoją Tatar – Rafis Kaszapow i Mordwin z ludu Erzja – Syreś Boljajen. Syreś Boljajen dodatkowo jest szefem Rady Starszych Erzjan3– organizacji działających na rzecz odrodzenia i wyzwolenia narodowego narodu Erzjan. Obecnie Boljajen walczy na czele z kilkudziesięcioosobową grupą Erzjan jako ochotnik w armii ukraińskiej przeciwko rosyjskim agresorom.

Tendencje narodowe lub niepodległościowe można zaobserwować historycznie, jak i współcześnie w każdej republice regionu. Najsilniejsze tendencje niepodległościowe występują w Tatarstanie. Tatarstan wraz z Czeczenią były jedynymi republikami, które po rozpadzie ZSRR odrzuciły podpisanie traktatu federacyjnego tworzącego Federację Rosyjską. W 1992 roku w Tatarstanie odbyło się referendum, w którym mieszkańcy zagłosowali za niepodległością Tatarstanu. Tatarstan wynegocjował z Federacją Rosyjską status państwa stowarzyszonego z Rosją, które formalnie nie było częścią Rosji, a jedynie było funkcjonalnie powiązane z Rosją. Ten status został zlikwidowany w 2000 roku, gdy w rewizji konstytucji Tatarstan stał się częścią Federacji Rosyjskiej. W okresie współczesnym na terytorium Republiki Tatarstanu działało lub działa wiele organizacji tatarskich nacjonalistów, które walczą o zachowanie tożsamości narodu tatarskiego lub wprost o niepodległość Tatarstanu. Najważniejszą z nich był Ogólnotatarskie Centrum Publiczne powiązane z ruchem Wolny Idel-Ural. Organizacja ta zdelegalizowana w 2022 roku jako „organizacja ekstremistyczna” dąży do powstania niepodległego Tatarstanu, który nawiąże relacje dyplomatyczne z Federacją Rosyjską jako państwem zagranicznym. Dąży również do odrodzenia islamu w Tatarstanie. Inną organizacją tatarskich nacjonalistów jest partia Ittifaq założona w 1990 roku, na czele której stoi Fauzija Bajramowa. Partia, podobnie jak OCP dąży do utworzenia niepodległego Tatarstanu. Reprezentuje stanowisko antyimperialistyczne, antykomunistyczne i pantureckie. Organizacją nacjonalistyczną, która nie głosi wprost separatyzmu jest Tatarski Front Patriotyczny „Altyn Orda”, którego celem jest idea przetrwania narodu tatarskiego. Kolejną organizacją separatystyczną jest Azatlyk, organizacja założona przez byłego prezydenta Tatarstanu, głosi postulat niepodległości republiki i deportacji etnicznych Rosjan. Na uwagę zasługuje również tatarski ruch bułgarski4Utożsamia on Tatarów wołżańskich z potomkami średniowiecznej Bułgarii Kamskiej i dziedzictwem chana Kubrata z dynastii Dulo5.Odwołują się również do Sardara Waisowa, którego ruch walczył o narodowe i klasowe wyzwolenie Tatarów. Ruch bułgarski odrzuca idee panturkizmu jako globalistyczne z charakteru i szkodzące mniejszym narodom, wykazuje świecką postawę w sprawach religijnych, jest przeciwny zjawisku masowej imigracji i pozytywnie ocenia idee niepodległości innych narodów Rosji oraz tych ruskich etnonacjonalistów, którzy popierają niepodległość narodowych republik Federacji Rosyjskiej. Ciekawostką jest fakt, że wśród Tatarów wołżańskich występuje silniejsze poczucie utożsamiania się z Europą niż wśród etnicznych Rosjan6.

Ugrupowania niepodległościowe znajdują się również w Baszkirii. Jedną z nich jest Baszkirska Organizacja Publiczna „Baszkort”. Jej pierwszym przewodniczącym został Rusłan Gabbasow. W 2020 roku organizacja została zdelegalizowana jako „organizacja ekstremistyczna”. W 2022 roku na Litwie powstało Baszkirskie Narodowe Centrum Polityczne odwołujące się do dziedzictwa tymczasowego rządu Baszkortostanu istniejącego po rozpadzie Imperium Rosyjskiego. Kolejną organizacją Baszkirów promującą niepodległość Baszkortostanu jest ruch Kük Büre domagający się dodatkowo zwrotu Baszkirom regionu Orenburga graniczącego z Kazachstanem. Do składania broni walczących na Ukrainie żołnierzy rosyjskich narodowości baszkirskiej wezwał aktywista baszkirski Rusłan Gabbasow w reakcji na masakrę w Buczy7. Stwierdził, że masakry w Buczy dokonali m. in. żołnierze o „wyraźnie mongoloidalnym wyglądzie” i ukraińscy żołnierze wyrażają wściekłość, nie będą okazywać litości schwytanym żołnierzom o azjatyckim wyglądzie, którzy nie będą chcieli się poddać. Dlatego Gabbasow wezwał swoich rodaków walczących na Ukrainie do natychmiastowego poddania się ukraińskiej armii i sformowania baszkirskiego legionu u boku ukraińskiej armii, który walczyłby z Rosją. W chwili obecnej w składzie ukraińskiej armii walczy kompania Baszkort8.

Tendencje niepodległościowe Czuwaszy istnieją od XIX wieku. Na przełomie XIX i XX wieku swoją działalność prowadziła gazeta „Chipar” rozbudzająca świadomość narodową. W latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku prowadzono działania na rzecz autokefalii Czuwaskiego Kościoła Prawosławnego9, jednak dążenia te zostały stłumione pod koniec lat trzydziestych. W 1992 roku powstał Czuwaski Kongres Narodowy, którego celem było uzyskanie suwerenności przez Czuwasję. Przykładem głosu antysystemowych Czuwaszy w mediach jest kanał telegramowy „Gniewna Czuwasja”10, którego administratorzy są ścigani karnie za agitację przeciwko poborowi mieszkańców republiki do armii rosyjskiej w obliczu agresji na Ukrainę oraz kanał Nuchrat Palchar (Wolna Czuwasja)11, który podał informację, że w składzie Rosyjskiego Korpusu Ochotniczego formowany jest oddział czuwaski.

W Mari El głównym ugrupowaniem nacjonalistycznym walczącym o samostanowienie republiki jest organizacja Mari Uszem (Związek Maryjski) założony w 1917 roku. Organizacją powiązaną z Mari Uszem jest Rada Ogólnomaryjska jako organ zarządzający organizacjami reprezentującymi maryjski ruch narodowy. Działają również skrajnie prawicowe organizacje Kugeze Mlande, Mari Mer Kagasz i Stowarzyszenie Ludów Ugrofińskich12.

Udmurcki nacjonalizm reprezentuje Albert Razin – badacz kultury udmurckiej, wyznawca rodzimej religii udmurckiej „Udmurt Vos” i postać znana z dokonania samospalenia jako protestu przeciwko zanikowi języka i kultury udmurckiej. Należał on do organizacji „Udmurt Kenesz” (Rada Udmurcka) zorientowanego na rozwój kultury narodowej Udmurtów oraz współpracę z innymi narodami ugrofińskimi.

II. Kaukaz Północny

Kaukaz Północny jest regionem o największym nasileniu, jak i najbogatszej tradycji ruchów niepodległościowych w dzisiejszej Federacji Rosyjskiej z uwagi na niedawną wojnę w Czeczenii, która skończyła się zniszczeniem przez wojska rosyjskie Czeczeńskiej Republiki Iczkerii i objęciem władzy w Czeczenii przez kolaborujący z Rosją klan Kadyrowów. Nacjonalizm niepodległościowy na Kaukazie Północnym reprezentują zarówno ruchy etniczne, jak i te mające pankaukaski charakter. Pankaukaski nacjonalizm wyzwoleńczy na Kaukazie Północnym zaczyna swoją historię wraz z powstaniem po rozpadzie Imperium Rosyjskiego Górskiej Republiki Północnego Kaukazu łączącej w sobie następujące współczesne podmioty administracyjne: Abchazję; Adygeję i Kraj Krasnodarski (gdzie rdzenną ludnością są Czerkiesi); Kabardo-Bałkarię; Karaczajo-Czerkiesję; Osetię Południową, Inguszetię, Czeczenię i Dagestan. Górska Republika Północnego Kaukazu powstała z przekształcenia w 1917 roku Emiratu Północnokaukaskiego, zakończyła swoje istnienie w 1922 roku wraz z zajęciem regionu przez bolszewików. Również Kozacy utworzyli dwie republiki kozackie: Republikę Dońską i Kubańską Republikę Ludową, które współpracowały z Ukraińcami oraz białymi w walce z bolszewikami.

Odrodzenie tendencji niepodległościowych przyszło wraz z ofensywą Wehrmachtu w ramach Operacji Barbarossa. Już w listopadzie 1941 roku na terytorium obecnej Czeczenii i Inguszetii jeden z przywódców antysowieckiego powstania Majrbek Szeripow utworzył Czeczeno-Górską Podziemną Organizację Narodowo-Socjalistyczną, której głównymi filarami były narodowy socjalizm i współpraca z Niemcami w walce o niepodległy Kaukaz Północny. Siostrzaną organizacją była Narodowo- Socjalistyczna Partia Braci Kaukaskich, którą założył Hassan Israiłow, który w 1940 roku wszczął antysowieckie powstanie w Czeczenii i Inguszetii. Partia była politycznym ramieniem Tymczasowego Ludowego Rządu Rewolucyjnego Czeczenii-Inguszetii, reprezentowała jednak cały Kaukaz Północny. Jej celem było wyzwolenie narodów północnokaukaskich z rządów bolszewickich, likwidacja systemu kołchozów, walka z oddziałami NKWD i Armii Czerwonej oraz z komisarzami władzy sowieckiej. Powstało wiele organów reprezentujących narody północnokaukaskie, współpracujących z Niemcami, między innymi: Narodowy Komitet Kaukazu Północnego, Centralne Biuro Kozaków, Narodowy Komitet Karaczajów, Narodowy Komitet Kałmuków, Rada Kaukaska, Narodowy Ruch Wyzwoleńczy Kozaków i wiele innych. Powstała Rada Czerkieska, na czele której stanął Achmat Jakubowski. Jednym z Czerkiesów współpracujących z Niemcami w walce z Sowietami był Czerim Soobzokow, który w zemście za współpracę z Niemcami został zamordowany przez syjonistów z JDL. Powstał Korpus Kawalerii Kozackiej SS, którym dowodził Helmuth von Pannwitz i wiele innych formacji złożonych z Kozaków kubańskich i dońskich, którzy walczyli o powstanie Kozakii – niepodległego państwa kozackiego. Najważniejszą formacją zbrojną reprezentującą rdzenne narody Kaukazu Północnego był Legion Północnokaukaski (Kaukasisch-Mohammedanische Legion) wchodzący w skład tzw. Ostlegionen Wehrmachtu. Również Kałmucy posiadali swój Korpus Kawalerii Kałmuckiej. Współpraca części przedstawicieli narodów Kaukazu Północnego i Kałmuków z Niemcami stała się przyczyną do powojennej deportacji całych narodów na Syberię i do Azji Środkowej, w wyniku czego ponad połowa populacji tych narodów zginęła.

Kolejna fala odrodzenia dążeń niepodległościowych przypada na rozpad ZSRR. Przypadek Czeczenii jest dobrze znany, dlatego na potrzeby tego artykułu zostanie omówiony w skrócie. Źródeł porażki dążeń Czeczeńskiej Republiki Iczkerii można doszukiwać się w ewolucji tego zjawiska politycznego, która być może stała się jedną z przyczyn zwycięstwa Rosjan. Czeczenia w okresie pierwszej wojny czeczeńskiej (1994-1996) była rządzona przez Dżochara Dudajewa, generała sił powietrznych z czasów sowieckich, który posiadał wysoką charyzmę w całym narodzie czeczeńskim. W tym okresie przeciwko Rosjanom walczyli również ci, którzy w kolejnej wojnie stali po stronie sił rosyjskich, w tym bojówki Achmata Kadyrowa. Współpraca z Rosjanami w pierwszej wojnie czeczeńskiej była marginalnym zjawiskiem. W tym okresie Iczkeria była państwem świeckim. Śmierć Kadyrowa i okres jego następców przypadał pod znakiem stopniowej islamizacji Czeczenii i dążeń do rozszerzania walk na sąsiednie republiki północnokaukaskie, w których nastroje separatystyczne nie były zbyt silne (Inguszetia w momencie rozpadu ZSRR w referendum zadecydowała o odłączeniu się od Czeczeno-Inguszetii właśnie z powodu braku chęci odłączania się od Federacji Rosyjskiej). Taka polityka nie podobała się niektórym środowiskom Czeczenów i doprowadziła do rozłamów. Wybuch drugiej wojny czeczeńskiej wywołany atakiem na Dagestan doprowadził do przejścia części Czeczenów (głównie przeciwnych islamizacji i dalszym walkom) na stronę rosyjską lub emigracji za granicę. Dalszej marginalizacji czeczeńskiego ruchu niepodległościowego sprzyjało przekształcenie w 2007 roku przez ostatniego prezydenta Doku Umarowa Czeczeńskiej Republiki Iczkerii w Emirat Kaukaski, który porzucił narodowy czeczeński

charakter i stał się pankaukaską organizacją mającą salaficki charakter, która dążyła do stworzenia państwa szariatu w radykalnej interpretacji na terytorium całego Kaukazu Północnego.

W wojnach na terytorium Kaukazu Północnego swój udział zaznaczyła również organizacja Konfederacja Górskich Ludów Kaukazu reprezentująca interesy wszystkich narodów północnokaukaskich. Walczyła przeciwko Rosji w wojnach czeczeńskich oraz przeciwko Gruzji po stronie Abchazji.

Współcześnie wielu Czeczenów sprzeciwiających się rosyjskiej okupacji walczy w armii ukraińskiej przeciwko rosyjskiej inwazji tworząc dwa bataliony ochotnicze: Batalion Dżochara Dudajewa i Szajcha Mansura. Na poziomie militarnym powiązane są mocno z ukraińskimi nacjonalistami, m. in. z Prawego Sektora (Batalion Szajch Mansur wchodził w skład Ochotniczego Korpusu Ukraińskiego). Przyświeca im dążenie do przywrócenia istnienia pierwotnej Czeczeńskiej Republiki Iczkerii z okresu rządów Dżochara Dudajewa.

Oprócz czeczeńskich ochotników w armii ukraińskiej działa również wiele organizacji działających na rzecz niepodległości Czeczenii. Na uwagę zasługuje działalność ruchu nacjonalistycznego 1ADAT13. Jest to grupa nacisku, która postawiła sobie za cel informowanie ludności Czeczenii o działalności przestępczej rządu prorosyjskiego kolaboranta Ramzana Kadyrowa. Ruch rozpoczął działalność początkowo jako kanał na Telegramie, jednak stale rozwija swoją działalność. Nazwę wziął od muzułmańskiego prawa zwyczajowego, które określa tradycje i charakter funkcjonowania społeczności lokalnych. Adat służy jako adaptacja prawa szariatu do warunków i zwyczajów społeczności lokalnych. Ożywioną działalność narodową prowadzą również Czerkiesi, jednak realizowanie czerkieskich celów politycznych jest utrudnione z uwagi na rozproszenie narodu w ogólnoświatowej diasporze wynikłe z wielu lat czystek etnicznych. W Rosji niewielki odsetek pozostałych Czerkiesów rozproszony jest na terytorium trzech republik (Adygei, Kabardo-Bałkarii i Karaczajo-Czerkiesji) i w żadnej Czerkiesi nie stanowią wyraźnej większości. Z czerkieskich organizacji narodowych można wymienić Adyghe Xase lub Adyghe Heku14. Ważną rolę w podtrzymywaniu czerkieskiej tożsamości narodowej odgrywa czerkieska rodzima wiara Adyghe Xabze. Istnieją również organizacje karaczajsko-bałkarskich nacjonalistów, które dążą do wydzielenia terytoriów zamieszkałych przez Karaczajów i Bałkarów i połączenia ich w jedną republikę Karaczajo-Bałkarii. W Dagestanie sytuacja jest złożona, ponieważ na separatyzm wymierzony w Rosję nakładają się pomniejsze etniczne separatyzmy dążące do wydzielenia poszczególnych narodowości z wieloetnicznego Dagestanu. W składzie ukraińskiej armii walczy Dagestański Batalion im. Imama Szamila dążący do niepodległości Dagestanu15. W dodatku obok etnicznych separatyzmów występuje również pankaukaski i islamistyczny separatyzm. W Inguszetii działa separatystyczny Inguski Komitet Niepodległości w ramach którego powstała partyzancka Inguska Armia Wyzwoleńcza16. Słabe nasilenie notują tendencje separatystyczne na terytorium republiki Osetii Północnej. Osetyjczycy w większości wykazują lojalistyczną postawę wobec państwa rosyjskiego, ponieważ na ogół silniej podkreśla się więzi kulturowe pomiędzy Osetyjczykami, a Rosjanami niż różnice, wspólne dziedzictwo sarmackie oraz wspólnego przeciwnika, którym dla Osetyjczyków jest Gruzja.

Mimo to, w Osetii Północnej istnieją środowiska polityczne domagające się niepodległości Osetii Północnej, choć są one nieliczne. Jedną z twarzy opcji niepodległościowej Osetii Północnej jest Wissarion Asiejew, który założył projekt polityczny „Przeciw Putinowi”17. Obecnie FSB próbuje postawić jego ruch w stan oskarżenia o „ekstremizm”.

Współcześnie wśród społeczności kałmuckiej istnieją ruchy polityczne działające na rzecz interesów narodowych Kałmuków i prowadzące działalność opozycyjną względem obecnego rządu FR. Przykładem takich form aktywizmu są akcje sprzeciwu wobec wojny na Ukrainie i angażowania w nią etnicznych Kałmuków, jakie prowadzi Kongres Ludu Ojrat-Kałmuków18.

Współcześnie w społeczności kozackiej można zaobserwować tendencje wyodrębniania Kozaków jako narodu odrębnego od narodu rosyjskiego i dążenia do odtworzenia niepodległości regionów Donu i Kubania. Ciekawe koncepcje niepodległości Kozacczyzny – regionu znajdującego się między Ukrainą, a Kazachstanem i Kaukazem Północnym prezentuje telegramowy kanał Ѣзиковъй Ѣртаул prowadzony przez kozackich nacjonalistów1920. Działacze tej organizacji stworzyli Oddział Wolno-Kozacki walczący w składzie Rosyjskiego Korpusu Ochotnicznego21.

Ukraińscy nacjonaliści w obliczu rosyjskiej inwazji wysuwają również irredentystyczne roszczenia do południowych obwodów Rosji graniczących z Ukrainą. W ramach wojny informacyjnej w przestrzeni medialnej pojawiają się projekty „republik ludowych” takich jak „Biełgorodzka Republika Ludowa”22,

„Kurska Republika Ludowa”23, „Briańska Republika Ludowa”24, czy „Woroneska Republika Ludowa”25.

III. Rosyjska Północ

Rosyjska Północ jest obszarem, na którym występują dwie formy etnicznych tendencji regionalistycznych i separatystycznych: ugrofińska i wschodniosłowiańska. Historycznie Rosyjska Północ była obszarem ekspansji plemion wschodniosłowiańskich, które ścierając się z lokalnymi plemionami ugrofińskimi częściowo asymilowały je tworząc nowe społeczności. Niektóre plemiona ugrofińskie nie uległy całkowitej asymilacji i w czasach współczesnych pojawiają się ruchy polityczne działające na rzecz odrodzenia narodowego tych ludów, niekiedy wysuwane są hasła niepodległościowe i hasła pan-ugrofinizmu26.

Najsilniej poświadczonym historycznie zjawiskiem separatyzmu na obszarze Rosyjskiej Północy jest ruch karelski, który rozpoczyna swoją historię w XIX wieku jako ruch literacki początkowo rozwijający się w Finlandii. Swoją polityczną postać przybrał w postaci Republiki Uhtua (Wschodniej Karelii) powstałej po rozpadzie Imperium Rosyjskiego w 1918 roku. W 1920 roku Republika Uhtua połączyła się z Ołonieckim Rządem Południowej Karelii w Zjednoczony Rząd Karelski, który walczył z bolszewikami o niepodległość i przyłączenie całej Karelii do Finlandii. Karelscy nacjonaliści skupieni w tzw. Metsäsissit (leśne partyzantki) prowadzili powstanie przeciwko bolszewikom do 1922 roku, gdy zostali pokonani. W późniejszym okresie w czasie II wojny światowej wojska fińskie przez krótki czas zajmowały terytorium Karelii walcząc o przyłączenie ówczesnej Karelo-Fińskiej ASRR i obszaru Obwodu Murmańskiego w skład Wielkiej Finlandii (idea Wielkiej Finlandii – Suur Suomi do dzisiaj jest żywa wśród wielu fińskich nacjonalistów27). Niezrealizowanie planów terytorialnych Finlandii skutkowało stalinowskimi represjami wymierzonymi w Karelów, wielu Karelów zostało zamordowanych lub wywiezionych do łagrów na Syberii. Ciekawostką jest fakt, że do 20 maja 2022 roku i zajęcia przez wojska putinowskie Azowstalu w Mariupolu dowódcą Pułku Azow (i najmłodszym w historii SZU dowódcą obejmującym dowództwo nad jednostką wojskową) był Denys Prokopenko, którego dziadkowie byli Karelami represjonowanymi przez reżim stalinowski. On sam pojmany przez Rosjan w czasie walk nosił na swoim mundurze flagę Republiki Uhtua, a swoją walkę uważa za sprawę osobistą. Walczy z Rosjami, aby pomścić los swoich przodków.

Na południe od Karelii mniejsze znaczenie posiada ruch polityczny działający na rzecz emancypacji historycznej Ingrii obejmującej obszar obecnego Obwodu Leningradzkiego z Petersburgiem, zamieszkałej przez ludy Ingrian i Wepsów. Obecnie ze względu na utratę ugrofińskiego charakteru większości ludności ruch ma bardziej regionalny niż etniczny charakter. Ruch jest słabo rozwinięty z uwagi na działanie władz utrudniające prowadzenie działalności regionalistycznej. W ostatnich latach zablokowano portale takie jak „Wolna Ingria”28. Mimo to, w mediach działalność informacyjną prowadzą kanały prowadzące działalność regionalistyczną w takich serwisach, jak VK29 lub Telegram30.

Większe znaczenie posiada ruch narodowy innej grupy ugrofińskiej, do jakiej zaliczają się ludy permskie, zwane Komiakami (dzielącymi się na Komi-Zyrian mieszkających w większości w Republice Komi i Komi-Permiaków mieszkających w większości w Kraju Permskim). W Republice Komi można wymienić kilka organizacji działających obecnie lub w ostatnich latach, których celem jest działanie na rzecz interesu ludu Komi. Jedną z nich jest nacjonalistyczna partia „Dorjam Asnymos” (po polsku

„Brońmy się”), na czele której stoi Siergiej Elfimow31. Podstawowym celem organizacji jest sprzeciwianie się kolonizacji regionu Permu (w skład którego wchodzi Republika Komi) przez ludność niebędącą etnicznymi Komi w obawie o zanik tej grupy etnicznej32. Partia podejmuje akcje obrony przyrody regionu poprzez protesty przeciwko wywożeniu śmieci do Republiki Komi33. W przeszłości partia podejmowała akcje współpracy z ruskimi etnonacjonalistami, m. in. z DPNI. Kolejną ważną organizacją jest ruch „Komi Wojtyr” (Коми войтыр – „Naród Komi”) walczący o realizację praw i ochrony obywateli, obrony ich praw kulturowych, politycznych, społecznych i ekonomicznych niezależnie od ich przynależności etnicznej. Organizacja dąży do zacieśniania więzi kulturowych pomiędzy narodami ugrofińskimi i politycznych z krajami ugrofińskimi. Najradykalniejszym ugrupowaniem komi-zyriańskich nacjonalistów jest organizacja „Związek Zyriański” (Зырянский Союз)34. Ideologią organizacji jest narodowy socjalizm. Organizacja krytykuje działalność mainstreamowych grup takich jak „Komi Wojtyr”, związana jest z nią inna organizacja o podobnych poglądach „Rubież Północy”. Związek Zyriański nie ma antyrosyjskiego oblicza, współpracuje z ruskimi etnonacjonalistami. Celem Związku Zyriańskiego nie jest całkowita secesja z Rosji, raczej postulują powołanie komiackiego etnopaństwa stowarzyszonego z Rosją na zasadzie konfederacji. W tożsamości Komi kluczową rolę odgrywają relikty lokalnego etnicznego szamanizmu opartego o mitologię Komi oraz miejscowa etniczna wersja prawosławia, która oparta jest o tradycję św. Stefana Permskiego, apostoła Permu (święty katolicki i prawosławny). Stworzył on lokalny alfabet permski, odrębny od cyrylicy, który jest jednym z czynników unikalnego charakteru kultury Komi.

Istnieją również separatyzmy i regionalizmy na północy Rosji, które mają słowiański lub obywatelski charakter. Na niszy politycznej istnieje ruch polityczny odwołujący się do średniowiecznej Republiki Nowogrodzkiej używający flagi biało-niebiesko-białej używanej przez opozycję w Rosji. W środowisku tym Ruś Nowogrodzka jest przedstawiana jako przeciwieństwo Rusi Moskiewskiej. Ruś Nowogrodzka była państwem demokratycznym, wolnym od feudalizmu, zorientowanym na Europę, które swoją gospodarkę opierało na handlu bałtyckim z Europą35. Do pewnego czasu była odrębna językowo i kulturowo od reszty Rusi (lokalny dialekt nowogrodzki mocno wyróżniał się spośród dialektów wschodniosłowiańskich, miał wiele archaicznych cech prasłowiańskich, niekiedy jest klasyfikowany w odrębnej, „północnosłowiańskiej” grupie języków słowiańskich). Z kolei Moskwa powstała późno w odosobnionym miejscu, dzięki wpływom tatarskim, przejęła od nich despotyzm i skłonności zaborcze. Ruś Nowogrodzka jawi się w tym środowisku jako alternatywa dla Rusi Moskiewskiej. Zwolennicy odtworzenia Republiki Nowogrodzkiej proponują nawet odtworzenie terminologii politycznej tego państwa (np. tytuł „posadnik” na określenie głowy państwa) w celu odróżnienia się od „moskiewskiej” Federacji Rosyjskiej36, jak i postulują autokefalię „Nowogrodzkiego” Kościoła Prawosławnego37. Siostrzany charakter mają również zwolennicy powstania Rusi Zaleskiej, znajdującej się na wschód od Moskwy. W tym regionie również pojawiają się tendencje do odrodzenia tożsamości ludów fińskich, które ludność ruska zasymilowała, takich jak Mieszczera, Meria i Muromcy. W latach 90’ na obszarach zamieszkałych przez Nieńców, Chantów i Mansów oraz na obszarze Obwodu Swierdłowskiego pojawiły się postulaty powstania Republiki Uralskiej, które nie zostały zrealizowane. Na obszarze Obwodu Archangielskiego i Nienieckiego Okręgu Autonomicznego istnieje ruch polityczny dążący do utworzenia Republiki Pomorskiej (Biarmii). Bazą etniczną tej republiki byliby uralscy Nieńcy (i szerzej Samojedzi) oraz rosyjska grupa etniczna Pomorców, która wyróżnia się w narodzie rosyjskim silnymi wpływami ugrofińskimi, oryginalnym dialektem pomorskim i dużym odsetkiem prawosławnego ruchu staroobrzędowców. W przeszłości prowadzili handel z Norwegami i posługiwali się kreolskim językiem russenorsk będącym mieszanką języka rosyjskiego i norweskiego. Na terytorium Rosyjskiej Północy działa ruch Suur-Suomen Sotilaat (Żołnierze Wielkiej Finlandii) zrzeszający organizacje wszystkich narodów ugrofińskich Rosji dążący do stworzenia państwa panugrofińskiego (Wielkiej Finlandii) sięgającego Uralu3839.

Przesuwając się z regionu arktycznego na południe warto wspomnieć o nieobecnym w polskim dyskursie publicznym (nad czym należy ubolewać) temacie separatyzmu na terytorium obecnego Obwodu Kaliningradzkiego. Jest on przedmiotem irredentystycznego populizmu w trzech państwach: Polsce (Kaliningrad powszechnie znany jako Królewiec), Niemczech (Kaliningrad jako Königsberg, region nazywany Prusami – do dnia dzisiejszego są środowiska niemieckich nacjonalistów, w tym medialnych „Obywateli Rzeszy” oraz ruch Preußen Wiedergeboren próbujących organizować akcje osiedleńcze nacjonalistycznych Niemców w regionie) i na Litwie (tzw. Litwa Mniejsza lub Litwa Pruska). Istnieje również ruch „bałtycki” lub „pruski” mający charakter obywatelskiego nacjonalizmu, który postuluje utworzenie państwa „pruskiego”/bałtyckiego na terytorium obwodu. Reprezentowany jest on przez Bałtycką Partię Republikańską40.

Należy również wspomnieć o ideach całkowitej likwidacji tworu politycznego o nazwie „Rosja” poprzez podział wszystkich regionów Rosji na lokalne etniczne lub regionalne państwa. Tego typu idee popiera część ruskich etnonacjonalistów domagających się utworzenia „ruskiej” republiki dla etnicznych Rosjan. Inne ugrupowania popierające tę ideę należą do nurtu narodowo-anarchistycznego inspirującego się XIX-wiecznym ruchem narodnickim, do nich należały ugrupowania Wolnica i Wola Ludu. W praktyce chcą one całkowicie zastąpić tożsamość rosyjską jako podmiot polityczny tożsamościami każdego regionu obecnej Federacji Rosyjskiej. Poważne zagrożenie dla trwania politycznego Moskwy stanowią poglądy negujące całkowicie ruski i słowiański charakter tożsamości narodu rosyjskiego nawiązującego dziedzictwem historycznym do Moskwy. Irredentyzmy sąsiednich państw roszczą sobie pretensje do istotnych części terytorium rosyjskiego. Fiński w maksymalnej wersji do granic Uralu41 lub zachodniej Syberii. Chiński zgłaszający roszczenia do terytorium Syberii, Ukraiński z granicami Ukrainy sięgającymi po Kaukaz. Kazachski domagający się Orenburga i granicy z Idel-Uralem i białoruski, który zakłada, że historycznie białoruskie terytorium etnograficzne sięgało okolic Moskwy.

IV. Syberia

Ruchy narodowe, separatystyczne i regionalistyczne na Syberii można podzielić na ruchy polityczne rdzennych narodów etnicznych Syberii, jak i obywatelskie ruchy regionalistyczne. Regionaliści na ogół proponują utworzenie Republiki Syberyjskiej lub „Stanów Zjednoczonych Syberii”, która składałaby się z całości terytorium Syberii (rozumianego jako azjatycka część Rosji) lub z wyłączeniem azjatyckich republik etnicznych lub znajdującego się na wschód od Jakucji i Bajkału terytorium wybrzeża Pacyfiku, które nazywałoby się „Republika Dalekiego Wschodu”.

Korzeni ałtajskiego ruchu narodowego można doszukiwać się w burchanizmie – monoteistycznym ruchu religijnym z przełomu XIX i XX wieku, który powstał w reakcji na próby narzucania Ałtajczykom przez Rosjan prawosławia. Burchanizm jako połączenie elementów rodzimych, buddyjskich i chrześcijańskich stał w opozycji zarówno do prawosławia, jak i dotychczasowego szamanizmu, miał zjednoczyć naród ałtajski i doprowadzić do niepodległości. Burchaniści wyczekiwali mesjasza, którym miał być Japon-chan – widzieli oni w Japończykach siłę, która wyzwoli Ałtaj spod rosyjskiego panowania. Wiara w japoński mesjanizm wzięła się ze zwycięstwa Japończyków w wojnie rosyjsko- japońskiej w 1905 roku. W chwili obecnej separatyzm w Republice Ałtaju ma niewielkie znaczenie, ponieważ liczba ludności Republiki Ałtaju to ok. 200 tysięcy ludności, z czego liczba ludności narodu ałtajskiego wynosi ok. 75 tys. przedstawicieli. Większość stanowią etniczni Rosjanie. Ałtajczycy obecnie nie są jednolitą ludnością ani pod względem etnicznym, ani religijnym.

W Chakasji ludność etnicznie chakaska stanowi ok. 10% populacji i liczba Chakasów to poniżej 70 tysięcy przedstawicieli. Chakasi będąc obecnie narodem prawosławnym wykazują tendencję do asymilowania się z Rosjanami. Jedyna znana partia Chakasów Çon çobį działała w latach dziewięćdziesiątych42.

Tuwa jako region późno znalazła się w składzie Rosji, ponieważ Tuwińska Republika Ludowa (Tannu Tuwa) została włączona do ZSRR dopiero w 1944 roku. Od razu po rozpadzie ZSRR w Tuwie powstał domagający się niepodległości ruch „Chostug Tywa” (Wolna Tuwa)43, na czele którego stanął Kaadyr- ool Biczeldej. Ruch przestał działać w połowie lat dziewięćdziesiątych, a wielu jego czołowych działaczy zginęło w niewyjaśnionych okolicznościach. Obecnie nie ma zorganizowanego ruchu separatystycznego na terytorium Republiki Tuwy.

Na terytorium Buriacji tendencje separatystyczne są stosunkowo zauważalne w porównaniu do sąsiedniej Tuwy. Obecne są idee panmongolizmu, czyli zjednoczenia Buriacji z sąsiednią Mongolią. W latach dziewięćdziesiątych działała nacjonalistyczna Buriacko-Mongolska Partia Ludowa44. Negatywne odczucia rosyjskiego panowania widoczne są zwłaszcza po pełnoskalowej inwazji rosyjskiej na Ukrainę, którą Buriaci wyjątkowo negatywnie odczuli mimo ogromnego dystansu geograficznego dzielącego Buriację i Ukrainę. Buriaci są intensywnie wykorzystywani jako mięso armatnie mimo, że w samej Buriacji jest ich mniej niż 1/3 i są demograficznie wyraźnie zdominowani przez etnicznych Rosjan. Z tego powodu Buriaci protestują przeciwko wykorzystywaniu ich do wojny przeciwko Ukrainie. Jedną z twarzy protestu jest lider Buriackiego Ruchu Narodowego Dorżo Dugarow, który wezwał swoich rodaków mieszkających w Buriacji i w autonomicznych okręgach sąsiednich jednostek administracyjnych do sabotażu rosyjskiej machiny wojennej i protestu45. Tendencje niepodległościowe w Jakucji można zauważyć zarówno historycznie, jak i w czasach współczesnych (ostatnie kilka dekad od rozpadu ZSRR). W 1919 roku po rozpadzie Imperium Rosyjskiego i przejęciu władzy przez bolszewików Jakuci wystąpili zbrojnie przeciwko Rosjanom i proklamowali niepodległość Jakucji46. Ich rebelia została w tym samym roku stłumiona. W okresie radzieckim jako jakucki nacjonalista określał się wybitny jakucki naukowiec toponimista Bagdaryyn Sulbe47, który o swoim nacjonalizmie powiedział następujące słowa: „Tak, jestem nacjonalistą. Pracę całego mojego życia poświęcam mojemu narodowi”. Tendencje niepodległościowe niemal zmaterializowały się w Jakucji jeszcze przed rozpadem ZSRR. W 1990 roku Jakucja proklamowała niepodległość swojego regionu, jednak działania zmierzające do całkowitego uniezależnienia się i utworzenia armii zostały zablokowane przez Moskwę48. Jakucja w okresie istnienia Federacji Rosyjskiej stopniowo przywraca swój narodowy charakter. Wzrasta liczba ludności etnicznie jakuckiej, spada zaś liczba etnicznych Rosjan. Wzrastają również nastroje nacjonalistyczne i separatystyczne49. Jedną z twarzy protestu jakuckiego przeciwko kremlowskim władzom stał się jakucki szaman Aleksandr Gabyszew, który zasłynął z wyprawy na Kreml przeciwko Putinowi w celu odprawienia egzorcyzmu mającego na celu „wyrzucenie demona z Kremla”50. Został on zamknięty w zakładzie psychiatrycznym, gdzie według doniesień jest podtruwany. Gabyszew stał się popularny wśród etnicznych Jakutów. W latach dziewięćdziesiątych działała nacjonalistyczna partii Sacha Omuk51.

Na rosyjskim Dalekim Wschodzie istnieją ruchy polityczne domagające się powołania Republiki Dalekiego Wschodu. Obejmowałaby następujące kraje: Kraj Nadmorski (gdzie działalność zbrojną prowadzą Nadmorscy Partyzanci – radykalni nacjonaliści, którzy chcą uniezależnienia swojego regionu od Moskwy i walczą z neosowieckim systemem obecnej Rosji), Kraj Zabajkalski, Kraj Chabarowski i Kraj Kamczacki. Ponadto obejmowałaby Obwód Amurski, Obwód Magadański, Obwód Sachaliński, Żydowski Obwód Autonomiczny i Czukocki Okręg Autonomiczny (jednostki terytorialne wedle aktualnego podziału terytorialnego). Organizacje promujące powstanie Republiki Dalekiego Wschodu to „Warażdienije” (Odrodzenie) oraz Dalekowschodnia Partia Republikańska. Republika nawiązywałaby historycznie do istniejącej w latach 1920-1922 Republiki Dalekiego Wschodu, która nominalnie była państwem niepodległym.

Najbardziej interesującym jednak separatyzmem w azjatyckiej części Rosji jest regionalizm syberyjski, ponieważ jest on najprężniej działającym ruchem regionalistycznym/separatystycznym w regionie oraz ma historyczne uzasadnienie, na którym może się opierać. W maksymalnej wersji Syberia zdaniem regionalistów syberyjskich miałaby obejmować całość azjatyckiej części Rosji. Przyszła Republika Syberyjska nie byłaby pierwszym państwem o tej nazwie. Syberyjski regionalizm istniał w Rosji już w pierwszej połowie XIX wieku, zaś państwo o nazwie „Republika Syberyjska” pojawiło się w 1918 roku w czasie trwania wojny domowej w Rosji. Obejmowało większość terytorium azjatyckiej części obecnej Rosji52. Syberyjscy regionaliści stworzyli nawet literacką formę „języka syberyjskiego”, który bazuje na syberyjskich dialektach języka rosyjskiego. Przez krótki czas istniała nawet pilotażowa wersja Wikipedii w syberyjskiej wersji językowej. Istnieją również przykłady propagowania literackiego syberyjskiego w niszowych mediach53. Istnieją również niszowe kanały informacyjne głoszące radykalniejsze formy syberyjskiego nacjonalizmu54. W chwili obecnej syberyjski ruch niepodległościowy jest reprezentowany przez walczący po stronie ukraińskiej Batalion Syberyjski.

Podsumowanie

W artykule przedstawiłem najważniejsze informacje o każdym istotnym ruchu niepodległościowym mniejszości narodowych i regionalnych w obecnej Federacji Rosyjskiej, jednak artykuł nie wyczerpał tematu pod kątem informacji. Warto rozwinąć ten temat, zwłaszcza, że dotyczy on państwa, które w każdej dotychczasowej postaci było rakiem na naszej polskiej egzystencji i jest do dzisiaj wrogie Polakom.

Źródła:

  1. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/ba/Russia_auton96.jpg ↩︎
  2. https://idel-ural.org/ ↩︎
  3. http://inyazoro.info/ ↩︎
  4. Z działaczem ruchu Rusłanem Minnulinem rozmawiał Konrad Bonisławski w jednym z numerów „Polityki Narodowej”. ↩︎
  5. Do tego dziedzictwa nawiązują również współcześni słowiańscy Bułgarzy mieszkający na Bałkanach, jak i inne
    narody tureckie, takie jak Gagauzi, Baszkirzy i Czuwasze. ↩︎
  6. http://region.expert/eurotatarstan/ ↩︎
  7. https://idel-ural.org/en/archives/after-the-bucha-massacre-all-soldiers-of-mongoloid-origin-will-be- mercilessly-liquidated-bashkirs-were-called-to-surrender-to-the-armed-forces-of-ukraine-or-turn-weapons- against-the-empire/ ↩︎
  8. https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D1%82%D0%B0_%C2%AB%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA
    %D0%BE%D1%80%D1%82%C2%BB
     ↩︎
  9. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_
    %D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1
    %8F_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8 F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_% D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C
     ↩︎
  10. https://t.me/ChuvashiaDream/4964 ↩︎
  11. https://t.me/freedom_chuvashia ↩︎
  12. https://www.depo.ua/rus/svit/koli-rozvalitsya-rosiya-chomu-yoshkar-oli-ne-potribna-moskva-
    24092016160000
     ↩︎
  13. https://1adat.com/ru/ ↩︎
  14. https://aheku.net/ ↩︎
  15. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BE%D0%BD_%D0%B8
    %D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%BC% D0%B8%D0%BB%D1%8F
     ↩︎
  16. https://en.wikipedia.org/wiki/Ingush_Independence_Committee ↩︎
  17. https://www.svoboda.org/a/459481.html ↩︎
  18. https://idel-ural.org/en/archives/in-kalmykia-people-demand-withdrawal-of-troops-from-ukraine/ ↩︎
  19. https://t.me/s/ertaul_1483 ↩︎
  20. Inny kanał podający interesujące informacje o ideach niepodległości Kubania: https://t.me/malynovyy_klyn ↩︎
  21. https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE-
    %D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D1%87%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BD_(% D0%A0%D0%94%D0%9A)
     ↩︎
  22. https://t.me/belgorodbnr ↩︎
  23. https://t.me/kurskua ↩︎
  24. https://t.me/bnresp ↩︎
  25. https://t.me/freevoronezh ↩︎
  26. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE-
    %D1%83%D0%B3%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC
     ↩︎
  27. https://www.vastarinta.com/heimosodat-osa-1-heimosotien-taustaa/ ↩︎
  28. http://freeingria.org/ ↩︎
  29. Przykład – strona „Ingermanlandia”: https://vk.com/inkerinmaa ↩︎
  30. Przykład – kanał „Ingermanlandzki Partyzant”: https://t.me/freeingria ↩︎
  31. https://semnasem.org/posts/2019/11/07/intervyu-s-liderom-dvizheniya-doryam-asnymos-zashitim-sebya- sergeem-elfimovym ↩︎
  32. http://uralistica.com/profiles/blogs/est-takaya-partiya ↩︎
  33. https://444.hu/2020/01/12/oslakosok-kornyezetvedok-es-kommunistak-fogtak-ossze-komifoldon-mert- moszkva-mellejuk-akarja-hordani-a-szemetet ↩︎
  34. https://vk.com/club33593740 ↩︎
  35. https://region.expert/eternal-novgorod/ ↩︎
  36. https://region.expert/posadnik/ ↩︎
  37. https://region.expert/novgorod-church/ ↩︎
  38. https://suur-suomensotilaat.com/yhdistys-organizatsii ↩︎
  39. https://suur-suomensotilaat.com/etniset-narody ↩︎
  40. https://en.wikipedia.org/wiki/Baltic_Republican_Party ↩︎
  41. Słynna fińska piosenka „Uraliin” z okresu wojny kontynuacyjnej:
    https://www.youtube.com/watch?v=CqqkHeV8WBg ↩︎
  42. https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%87on_%C3%A7ob%C4%AF ↩︎
  43. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B3_%D0%A2%D1%8B%D0%B2
    %D0%B0
     ↩︎
  44. https://en.wikipedia.org/wiki/Buryat-Mongolian_People%27s_Party ↩︎
  45. https://idel-ural.org/en/archives/buryat-national-movement-supported-ukrainians ↩︎
  46. https://en.wikipedia.org/wiki/Yakut_revolt_(1918) ↩︎
  47. https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8B%D0%BD
    _%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D1%8D
     ↩︎
  48. https://www.gazeta.ru/science/2020/09/27_a_13270093.shtml ↩︎
  49. https://les.media/articles/291296-separatistskie-nastroeniya-v-yakutii-podogrevayut-mestnye-lyudoedy ↩︎
  50. https://region.expert/shaman_vs_demon/ ↩︎
  51. https://en.wikipedia.org/wiki/Sakha_Omuk_(1990) ↩︎
  52. Mapa: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b4/Russia1918.png ↩︎
  53. https://t.me/sibgovor ↩︎
  54. https://t.me/republicofsiberia ↩︎

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *